Vai trò, sự tham gia của phụ nữ nông thôn và nghịch lý toàn cầu
Trên khắp thế giới, phụ nữ nông thôn được định vị là “xương sống” của ngành nông nghiệp. Họ không chỉ trực tiếp sản xuất lương thực, quản lý tài nguyên thiên nhiên mà còn là nhân tố chính duy trì hộ gia đình và củng cố phúc lợi cộng đồng. Theo FAO (2023a), nữ nông dân đóng góp đáng kể vào sản xuất lương thực toàn cầu và tạo ra thu nhập thiết yếu thông qua việc tham gia các thị trường địa phương. Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại là dù giữ vai trò quan trọng, phụ nữ nông thôn vẫn nằm trong nhóm dân cư nghèo và dễ bị tổn thương nhất (UN Women, 2023).
Nghiên cứu “Bất bình đẳng trên đồng ruộng: Thúc đẩy quyền sử dụng đất, bảo vệ lao động và sinh kế bền vững cho phụ nữ nông thôn ở khu vực Đông Nam Á” thực hiện tại 5 quốc gia, trong đó có Việt Nam, đã chỉ ra rằng các cơ chế bảo trợ xã hội quốc gia hiện nay phần lớn mang tính loại trừ, “mù giới” và tách rời khỏi thực tế. Mặc dù chiếm gần 58% lực lượng lao động nông nghiệp châu Á (FAO, 2025), phụ nữ vẫn bị gạt ra ngoài lề bởi các hệ thống pháp luật và bảo hiểm thường xuyên không đáp ứng được nhu cầu đặc thù của họ.
Tại Việt Nam, Theo Tổng điều tra Dân số và Nhà ở Việt Nam thực hiện ngày 01/04/2019, dân số nông thôn là hơn 63,086 triệu người, trong đó có hơn 31,473 triệu phụ nữ, chiếm 49,9%. Phụ nữ có tỷ lệ việc làm trong lĩnh vực nông nghiệp cao hơn nam giới. Năm 2019, 36,1% phụ nữ có việc làm làm việc trong ngành nông nghiệp. Tuy nhiên, họ đang phải đối mặt với những thách thức mang tính hệ thống làm hạn chế quyền năng kinh tế:
- Quyền sở hữu đất đai: Khoảng cách giới trong việc đứng tên trên “sổ đỏ” vẫn còn lớn, hạn chế khả năng ra quyết định độc lập và tiếp cận tín dụng.
- Thiếu hụt vị thế lãnh đạo: Phụ nữ chỉ chiếm 8,71% cán bộ chủ chốt tại xã và dưới 23% lãnh đạo hợp tác xã nông nghiệp (GSO,2016). Sự thiếu hụt đại diện này khiến tiếng nói của họ trở nên “vô hình” trong quá trình hoạch định chính sách.
Bên cạnh đó, phụ nữ nông thôn còn chịu tác động từ các cuộc khủng hoảng và các rủi ro khác:
- Gánh nặng kép sau đại dịch COVID: 73% phụ nữ phải dành thêm ít nhất 3 giờ mỗi ngày cho công việc nội trợ không tên.
- Suy thoái tài nguyên và biến đổi khí hậu: sự suy thoái tài nguyên rừng và đa dạng sinh học sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với phụ nữ dân tộc thiểu số, những người phụ thuộc lớn vào các nguồn tài nguyên này để sinh tồn. Biến đổi khí hậu đã tác động không đồng đều đến phụ nữ nông thôn và nữ lao động nông nghiệp, với nhiều yếu tố làm gia tăng mức độ tổn thương của họ trước thiên tai và các tác động khí hậu:
- Rủi ro sức khỏe: Việc tiếp xúc trực tiếp với hóa chất trừ sâu độc hại (HHPs) gây ra các triệu chứng nhiễm độc mãn tính nhưng chưa có cơ chế bảo vệ sức khỏe lao động tương xứng.
Khoảng trống trong mạng lưới bảo trợ xã hội hiện hành tại Việt Nam
Hệ thống bảo trợ xã hội mạnh mẽ không chỉ là lưới an toàn mà còn là nền tảng an ninh – giúp bảo vệ sinh kế, thúc đẩy an ninh lương thực và sức khỏe, nâng cao khả năng chống chọi với các cú sốc kinh tế-xã hội và khí hậu, đồng thời thúc đẩy bình đẳng giới. Tuy nhiên, thực tế triển khai tại Việt Nam vẫn lộ rõ các khoảng trống:
- Hạn chế của BHXH tự nguyện: Chỉ 4,7% lao động phi chính thức tham gia. Nhiều rào cản đang cản trở việc tiếp nhận bảo hiểm xã hội tự nguyện. Nguyên nhân chính là thời gian đóng phí dài (15 năm) và mức hưởng thụ thấp hơn so với bảo hiểm bắt buộc. Đối với những cá nhân có thu nhập thấp ở khu vực nông thôn, khả năng chi trả vẫn là một hạn chế then chốt.
- Bất cập trong Bảo hiểm y tế: Mặc dù bao phủ BHYT đạt 92%, nhưng chất lượng dịch vụ và sự quá tải tại cơ sở vẫn là rào cản.
- Bảo hiểm nông nghiệp: Ghi nhận tỷ lệ tham gia thấp (4,5%), trong khi 95,5% chưa từng tham gia.
Bảo trợ xã hội thực sự không thể tách rời khỏi quyền đất đai, quyền lao động và bình đẳng giới. Củng cố hệ thống bảo trợ xã hội không chỉ là thiết lập lưới an toàn tạm thời mà là xây dựng nền tảng công lý và khả năng phục hồi bền vững. Đảm bảo quyền lợi cho phụ nữ nông thôn chính là đầu tư vào an ninh lương thực và sự thịnh vượng chung của quốc gia, đúng với tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau” trong hành trình phát triển xanh và bao trùm.
*Truy cập báo cáo Nghiên cứu “Bất bình đẳng trên đồng ruộng: Thúc đẩy quyền sử dụng đất, bảo vệ lao động và sinh kế bền vững cho phụ nữ nông thôn ở khu vực Đông Nam Á” tại:
Hashtags: #UnequalFields #AnSinhXaHoi #Baotroxahoi #BinhDangGioi #PhuNuNongThon #ChinhSachNhaycamGioi #Tiengnoi_Phununongthon
